Νομικό Πρόσωπο

Γιουγκοσλαβική Ελευθέρα Ζώνη Θεσσαλονίκης

• ΓΕΖ Θεσσαλονίκης
• Γ.Ε.Ζ. Θεσσαλονίκης
• ΓΕΖΘ
• Γ.Ε.Ζ.Θ.

1923 - 1975

Η Γιουγκοσλαβική Ελευθέρα Ζώνη Θεσσαλονίκης (ΓΕΖΘ) αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες διεθνείς εμπορικές συμφωνίες της Ελλάδας με τη Σερβία και αργότερα τη Γιουγκοσλαβία, διαμορφώνοντας τη γεωπολιτική και οικονομική δυναμική της Θεσσαλονίκης κατά τον 20ό αιώνα. Η ιστορία της Ζώνης ξεκίνησε το 1913 με τη Συνθήκη Συμμαχίας μεταξύ Ελλάδας και Σερβίας, η οποία προέβλεπε διαμετακομιστικές διευκολύνσεις για τη Σερβία μέσω του λιμένα της Θεσσαλονίκης για 50 χρόνια.
Το 1914, η ελληνική κυβέρνηση υπό τον Ελευθέριο Βενιζέλο αποφάσισε τη δημιουργία της Ελληνικής Ελευθέρας Ζώνης Θεσσαλονίκης (ΕΕΖΘ), η οποία κάλυπτε το μεγαλύτερο μέρος του λιμανιού. Παράλληλα, η σερβική κυβέρνηση απαίτησε τη δημιουργία μιας Σερβικής Ελευθέρας Ζώνης (ΣΕΖ), στηριζόμενη στη Συνθήκη του 1913. Παρότι η πρώτη διμερής Σύμβαση υπεγράφη στις 10 Μαΐου 1914, δεν επικυρώθηκε από την Ελληνική Βουλή λόγω του ξεσπάσματος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.
Κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1918), η Σερβία χρησιμοποίησε το λιμάνι της Θεσσαλονίκης ως βασικό κόμβο για την εξυπηρέτηση των στρατιωτικών και εμπορικών της αναγκών. Το 1917, η Ελλάδα επέτρεψε τη δημιουργία Σερβικού Γραφείου Εκτελωνισμού στο λιμάνι υπό ελληνική εποπτεία, αλλά χωρίς να έχει ολοκληρωθεί η ίδρυση της Ζώνης.
Το 1923, μετά τη συγκρότηση του Βασιλείου των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων, η Ελλάδα και η Σερβία υπέγραψαν τη Σύμβαση «περί διακανονισμού της διά Θεσσαλονίκης διαμετακομίσεως». Στο πλαίσιο αυτής της συμφωνίας, παραχωρήθηκε για 50 χρόνια χώρος 94.000 τ.μ. στο δυτικό τμήμα του λιμανιού της Θεσσαλονίκης, περιλαμβάνοντας την προβλήτα 2 και το κρηπίδωμα 9 για εξυπηρέτηση των σερβικών εμπορικών πλοίων.
Η Σερβική Ελευθέρα Ζώνη (ΣΕΖ) τέθηκε σε λειτουργία το 1925, με τη διοίκηση της να υπάγεται στο Υπουργείο Οικονομικών του Βασιλείου των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων. Η Ελλάδα διατηρούσε πλήρη κυριαρχικά δικαιώματα, ενώ οι Σέρβοι είχαν ελευθερία τελωνειακής και εμπορικής δραστηριότητας.
Το 1929, μετονομάστηκε σε Γιουγκοσλαβική Ελευθέρα Ζώνη Θεσσαλονίκης (ΓΕΖΘ), μετά τη μετονομασία του Βασιλείου σε Βασίλειο της Γιουγκοσλαβίας. Η απόφαση αυτή ελήφθη αυτοβούλως από τους Γιουγκοσλάβους, χωρίς προηγούμενη διαβούλευση με την ελληνική κυβέρνηση.
Κατά τη δεκαετία του 1930, η ΓΕΖΘ αναπτύχθηκε σημαντικά, με τον όγκο εμπορευμάτων που διακινούνταν μέσω αυτής να φτάνει περίπου 1.800.000 τόνους ετησίως. Οι βασικές εξαγωγές της Γιουγκοσλαβίας περιλάμβαναν μεταλλεύματα μολύβδου, χρωμίου, ψευδαργύρου, ενώ οι εισαγωγές περιλάμβαναν σιτηρά, ζάχαρη, βαμβάκι και βιομηχανικό εξοπλισμό. Παράλληλα, αναπτύχθηκαν και 140 σερβικές εμπορικές εταιρείες στη Θεσσαλονίκη, ενώ το 1925 ιδρύθηκε το Σερβικό Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Θεσσαλονίκης.
Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, η Ζώνη υπέστη σοβαρές καταστροφές. Το 1941, τα ναζιστικά στρατεύματα κατέλαβαν τη ΓΕΖΘ, μετατρέποντάς την σε ναυτική βάση και ανθυποβρυχιακό κέντρο. Το 1944, οι Γερμανοί κατέστρεψαν μεγάλο μέρος των εγκαταστάσεων, κατεδαφίζοντας αποθήκες, αποβάθρες και σιδηροδρομικές γραμμές, ενώ λεηλάτησαν και το αρχείο της Ζώνης.
Μετά τον πόλεμο, η Γιουγκοσλαβία επανέκτησε το δικαίωμα χρήσης της Ζώνης το 1953, ύστερα από διμερείς διαπραγματεύσεις με την ελληνική κυβέρνηση. Την περίοδο 1953-1974, η Ζώνη γνώρισε νέα ακμή, με τη διακίνηση εμπορευμάτων να κορυφώνεται το 1966. Οι βασικές εξαγωγές αφορούσαν ξύλο, μεταλλεύματα και αγροτικά προϊόντα, ενώ οι εισαγωγές προέρχονταν κυρίως από χώρες όπως οι ΗΠΑ, Ιταλία, Αίγυπτος και Ανατολική Γερμανία.
Το 1974, η ελληνική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι δεν θα ανανεώσει τη σύμβαση του 1923, με τη λειτουργία της Ζώνης να τερματίζεται οριστικά στις 14 Οκτωβρίου 1975. Με τη νέα σύμβαση του 1975, η διαμετακόμιση των γιουγκοσλαβικών εμπορευμάτων ενσωματώθηκε στη γενική εμπορική λειτουργία του λιμένα της Θεσσαλονίκης, σηματοδοτώντας το τέλος της Γιουγκοσλαβικής Ελευθέρας Ζώνης.

Δελτίο περιγραφής του Ιστορικού Αρχείου ΟΛΘ.